Hoạt tính vi khuẩn của Lorito 200SC có liên quan thế nào đến cháy bìa lá và lép vàng vi khuẩn trên lúa?

Sau khi Syngenta công bố công thức Pydiflumetofen + Difenoconazole (Postiva tại Mỹ, Lorito 200SC tại Việt Nam) có hoạt tính ức chế vi khuẩn, một câu hỏi thực tiễn đặt ra cho người trồng lúa: liệu kết quả đó có áp dụng được cho hai bệnh vi khuẩn quan trọng nhất trên lúa là cháy bìa lá (bạc lá) và lép vàng hay không. Bài viết phân tích mối liên hệ này một cách thẳng thắn dưới góc độ khoa học, để tránh ngộ nhận khi áp dụng.

Trước hết: xác định đúng tác nhân của hai bệnh lúa

Để đánh giá mối liên hệ, phải biết chính xác vi khuẩn nào gây bệnh.

Bệnh cháy bìa lá lúa, còn gọi là bạc lá, do vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae gây ra. Đây là một trong những bệnh vi khuẩn phá hại nghiêm trọng nhất trên lúa ở châu Á, đặc biệt vụ mùa và trên các giống nhiễm.

Bệnh lép vàng, còn gọi là thối hạt vi khuẩn, do vi khuẩn Burkholderia glumae gây ra (tên cũ là Pseudomonas glumae). Vi khuẩn gây thối phôi nhũ của hoa lúa giai đoạn trổ, làm lép hạt hoàn toàn với vỏ trấu màu vàng. Tại Việt Nam, bệnh từng gây thất thu năng suất rất nặng, có thời điểm khoảng một trăm nghìn hecta bị nhiễm ở các tỉnh miền Trung và đồng bằng sông Hồng với mức thiệt hại lên tới 75%.

Nghiên cứu Postiva đã thử trên những vi khuẩn nào

Nghiên cứu của Krasnow và Norman công bố trên tạp chí Applied Microbiology năm 2022 thử nghiệm Postiva trên bốn bệnh vi khuẩn cây cảnh, do ba loài vi khuẩn gây ra: các biến chủng của Xanthomonas trên phong lữ, cúc zinnia và ficus; Ralstonia solanacearum trên phong lữ; và một nghiên cứu khác ghi nhận hiệu lực trên Pseudomonas gây đốm lá mộc lan. Thông cáo chính thức của Syngenta cũng chỉ nêu hai chi vi khuẩn: Pseudomonas spp. và Xanthomonas spp.

Như vậy, để xét mối liên hệ với hai bệnh lúa, cần so từng cặp tác nhân.

Phân tích mối liên hệ với bệnh cháy bìa lá (bạc lá)

Đây là trường hợp có mối liên hệ gần hơn, nhưng vẫn cần thận trọng.

Điểm tương đồng: tác nhân bạc lá lúa là Xanthomonas oryzae pv. oryzae, cùng chi Xanthomonas với các vi khuẩn mà Postiva đã thể hiện hoạt tính (Xanthomonas hortorum trên phong lữ, Xanthomonas campestris trên zinnia và ficus). Vì cùng chi, có thể suy đoán rằng cơ chế nào giúp Postiva ức chế các Xanthomonas cây cảnh cũng có thể có tác động phần nào lên Xanthomonas trên lúa.

Nhưng điểm khác biệt rất quan trọng khiến không thể ngoại suy trực tiếp:

Thứ nhất, khác loài và khác kiểu gây bệnh. Xanthomonas trên cây cảnh trong nghiên cứu gây đốm lá, là dạng bệnh tại chỗ trên bề mặt lá. Trong khi đó Xanthomonas oryzae trên lúa gây bạc lá theo kiểu lưu dẫn trong hệ mạch dẫn của lá, vi khuẩn xâm nhập qua thủy khổng và vết thương rồi lan trong bó mạch. Một thuốc kiểm soát tốt đốm lá bề mặt chưa chắc với tới được vi khuẩn đã nằm sâu trong mạch dẫn.

Thứ hai, khác môi trường thử nghiệm. Toàn bộ dữ liệu Postiva trên Xanthomonas là trong nhà kính, cây cảnh, điều kiện kiểm soát. Đồng ruộng lúa ngập nước, áp lực bệnh cao sau mưa bão là môi trường khắc nghiệt hơn nhiều.

Thứ ba, chưa có khảo nghiệm trực tiếp. Không có nghiên cứu công bố nào thử Postiva hay Lorito trên Xanthomonas oryzae của lúa. Mọi suy luận đều chỉ là ngoại suy lý thuyết theo quan hệ cùng chi, chưa có bằng chứng đồng ruộng.

Kết luận với bạc lá: có cơ sở lý thuyết để kỳ vọng một tác dụng ức chế nhất định, nhờ quan hệ cùng chi Xanthomonas, nhưng chưa được chứng minh trực tiếp và khác biệt về kiểu gây bệnh lưu dẫn khiến hiệu lực thực tế trên đồng ruộng là một dấu hỏi lớn.

Phân tích mối liên hệ với bệnh lép vàng

Đây là trường hợp mối liên hệ xa hơn nhiều và gần như không có cơ sở ngoại suy.

Tác nhân lép vàng là Burkholderia glumae. Đây là một chi vi khuẩn hoàn toàn khác, không nằm trong số các vi khuẩn mà Postiva đã được thử nghiệm hay công bố có hoạt tính. Nghiên cứu của Syngenta chỉ đề cập Xanthomonas, Ralstonia và Pseudomonas - không có Burkholderia.

Đáng lưu ý là về phân loại học, Burkholderia và Ralstonia từng cùng nằm trong chi Pseudomonas theo cách phân loại cũ, và ngày nay đều thuộc lớp Betaproteobacteria, nên có quan hệ họ hàng xa. Postiva có thể hiện hoạt tính trên Ralstonia solanacearum trong nghiên cứu, nên về lý thuyết rất xa, không loại trừ khả năng có tác động nào đó lên Burkholderia. Tuy nhiên đây là suy đoán quá xa, không có bất kỳ dữ liệu nào hỗ trợ. Cơ chế chính xác của hoạt tính vi khuẩn ngay cả nhóm tác giả cũng chưa giải thích được, nên không thể dựa vào quan hệ họ hàng xa để khẳng định hiệu lực.

Kết luận với lép vàng: không có cơ sở khoa học để cho rằng Postiva hay Lorito ức chế được Burkholderia glumae. Đây là chi vi khuẩn khác, chưa từng được thử, và việc dùng sản phẩm cho mục đích này là hoàn toàn không có căn cứ.

Bảng so sánh mối liên hệ

Những lưu ý then chốt khi áp dụng thực tế

Dù kết quả nghiên cứu trên cây cảnh là thật và đáng ghi nhận, người trồng lúa cần ghi nhớ ba điểm để tránh sai lầm tốn kém.

Thứ nhất, sự khác biệt giữa chi và loài là quyết định trong bệnh học vi khuẩn. Cùng chi Xanthomonas không có nghĩa là cùng đáp ứng với thuốc, vì mỗi pathovar trên mỗi cây chủ có đặc tính sinh học, kiểu gây bệnh và tính mẫn cảm riêng. Cùng lý do đó, khác chi như Burkholderia càng không thể suy ra hiệu lực.

Thứ hai, bệnh lúa khác hẳn bệnh cây cảnh về kiểu gây hại. Bạc lá lúa là bệnh mạch dẫn lưu dẫn, lép vàng là bệnh tấn công hoa và hạt ở giai đoạn trổ. Cả hai đều khó tiếp cận bằng thuốc phun bề mặt hơn nhiều so với đốm lá cây cảnh.

Thứ ba, chỉ định đăng ký tại Việt Nam. Lorito 200SC tại Việt Nam được đăng ký trừ bệnh đốm nâu hại lạc - một bệnh nấm. Sản phẩm không đăng ký bất kỳ chỉ định vi khuẩn nào trên lúa. Dùng nó để trị bạc lá hay lép vàng là sử dụng ngoài nhãn, không có khuyến cáo và không có cơ sở hiệu lực.

Vậy nên dùng gì cho hai bệnh vi khuẩn lúa

Với bạc lá vi khuẩn, các giải pháp có cơ sở gồm hợp chất đồng phun phòng sớm, kháng sinh nông nghiệp như kasugamycin hoặc streptomycin, các thuốc trừ khuẩn chuyên biệt như bismerthiazol, thiodiazole copper, và chất kích kháng như acibenzolar-S-methyl (đã có nghiên cứu trực tiếp trên Xanthomonas oryzae của lúa).

Với lép vàng do Burkholderia glumae, các giải pháp được ghi nhận gồm hoạt chất kháng khuẩn như oxolinic acid, hợp chất đồng, và đặc biệt là phòng ngừa qua xử lý hạt giống sạch bệnh và phun phòng ở giai đoạn trước trổ - vì bệnh tấn công hoa lúa nên thời điểm trước và trong trổ là cửa sổ phòng trị then chốt.

Kết luận

Nghiên cứu và công bố của Syngenta về hoạt tính vi khuẩn của Postiva là có thật, nhưng liên hệ của chúng với hai bệnh vi khuẩn trên lúa rất khác nhau. Với cháy bìa lá, có một sợi dây liên hệ lý thuyết nhờ cùng chi Xanthomonas, song chưa được chứng minh trực tiếp và bị giới hạn bởi kiểu gây bệnh lưu dẫn của lúa. Với lép vàng, mối liên hệ gần như không tồn tại vì tác nhân Burkholderia glumae là một chi vi khuẩn hoàn toàn khác, chưa từng được thử nghiệm. Nói cách khác, không thể lấy kết quả ức chế Xanthomonas trên cây cảnh để khẳng định Lorito 200SC trị được bạc lá hay lép vàng trên lúa. Người trồng lúa nên dùng các giải pháp đã có cơ sở khoa học và được đăng ký đúng cho từng bệnh, thay vì kỳ vọng vào một thuốc trừ nấm có hoạt tính vi khuẩn phụ chưa được kiểm chứng trên cây lúa.