Đạo Ôn Và Những Lầm Tưởng Tai Hại Về Xài Thuốc Sai Giai Đoạn, Khi Phòng Lại Phun Thuốc Trị Mạnh Và Ngược Lại, Khổ Lắm, Nói Mãi
Đạo ôn lúa bây giờ không còn là “chuyện riêng” của đồng ruộng Việt Nam nữa. Ở Nhật Bản, Trung Quốc, Ấn Độ, Brazil… nông dân cũng đau đầu vì cùng một con nấm Magnaporthe oryzae, có thể làm mất 10 - 30% năng suất, thậm chí mất trắng ruộng nếu gặp thời tiết ẩm, lạnh kéo dài.
Trong cuộc chiến đó, thuốc trừ bệnh chỉ là một “mũi tấn công”, nhưng lại là mũi tấn công rất quan trọng. Điều thú vị là: không có hoạt chất nào mạnh trong mọi tình huống. Có hoạt chất cực mạnh ở giai đoạn phòng sớm, có hoạt chất lại sinh ra để “dập lửa” khi ruộng đã cháy, và có những hoạt chất được thiết kế để giữ cổ bông - giữ hạt, chống lem lép ở giai đoạn trỗ - chín.
Bài viết này sẽ đi thẳng vào ba câu hỏi mà kỹ sư và bà con hay hỏi nhau:
Giai đoạn phòng sớm dùng hoạt chất gì cho “chắc ăn”?
Lỡ bị đạo ôn nặng rồi, nên chọn thuốc nào để dập nhanh?
Giai đoạn cổ bông, hạt đang vào chắc, nên ưu tiên nhóm nào để vừa giữ cổ, vừa giữ hạt?
1. Nhóm hoạt chất mạnh về phòng và chặn sớm đạo ôn
1.1. Tricyclazole - “lá chắn” kinh điển
Tricyclazole là hoạt chất lâu đời nhưng đến nay vẫn được xem như “chuẩn vàng” để phòng đạo ôn lá và đạo ôn cổ bông ở nhiều nước trồng lúa lớn. Các tổng hợp nghiên cứu gần đây cho thấy tricyclazole bảo vệ tốt cả lá và bông, giúp tăng sức khỏe cây và năng suất hạt.
Cơ bản, tricyclazole là thuốc nội hấp, đi vào trong mô lá và chặn quá trình hình thành melanin của nấm, khiến bào tử khó xâm nhập và khó phát triển. Nói đơn giản: phun trước khi bệnh nhiều sẽ “chặn cửa” không cho nấm tấn công, vết bệnh có xuất hiện cũng nhỏ và ít.
Trong Danh mục thuốc BVTV mới nhất, tricyclazole xuất hiện rất dày, chủ yếu dạng 75WP, 75WG, 80WP, 800WP, 820WG… đều đăng ký trừ đạo ôn lúa, trong đó có loại ghi rõ “đạo ôn lá, cổ bông” hoặc “đạo ôn, lem lép hạt”. Một số tên thương phẩm tiêu biểu: Tri 75WG, Tricom 75WG - 75WP, Tridozole 45SC - 75WP - 75WG, Trione 750WG, Trizole 75WP - 75WG - 400SC, Superzole 75WP, Vibimzol 75WP, Window 75WP, Vdbimduc 820WG, Zoletigi 80WP, Usabim 75WP, Vace 75WP…
Các nước trồng lúa lớn như Ấn Độ, Trung Quốc, Brazil cũng dùng tricyclazole rất phổ biến với các tên thương phẩm khác nhau, vừa phòng vừa trị đạo ôn lá và cổ bông.
Khi nào nên ưu tiên tricyclazole?
Trước hoặc ngay khi chớm có vài vết đạo ôn nhỏ trên lá, mật số bệnh còn thấp.
Giai đoạn lúa đẻ nhánh đến làm đòng, khi thời tiết mưa nhiều, lạnh, sương mù.
Khi muốn “giữ cổ bông” về sau: phun 1 lần ở giai đoạn làm đòng sớm, lần nữa lúc trỗ lác đác (phần này sẽ nói kỹ hơn ở mục 3).
1.2. Fenoxanil - “chuyên gia đạo ôn” đời mới
Fenoxanil là hoạt chất mới hơn, thuộc nhóm anilide/benzamide, được thiết kế chuyên cho đạo ôn lúa. Tài liệu gần đây cho thấy fenoxanil có tính nội hấp chọn lọc, khống chế mạnh nấm Magnaporthe oryzae và cho hiệu lực phòng trừ cao kéo dài 10 - 14 ngày sau phun.
Trong các thử nghiệm, các hỗn hợp chứa fenoxanil cho hiệu lực phòng trừ đạo ôn trên 85 - 90% nếu phun đúng lúc, đồng thời giúp lúa giữ màu xanh lâu hơn và hạt chắc hơn.
Trong Danh mục 2025, nhóm fenoxanil được đăng ký rất phong phú cho đạo ôn lúa: Fenomy 40SC, Fenoxa super 200SC, Fexanil 200SC, Headway 200SC, Katana 20SC, Kasoto 200SC, Naxanil 20SC, Nero 400SC, Redrice 200SC, Sako 25WP, Strong 200SC, Taiyou 20SC, TT Goldleaf 20SC… tất cả đều ghi đối tượng “đạo ôn/lúa”.
Nhiều sản phẩm trong số này do các công ty Nhật Bản, Trung Quốc, Việt Nam phối hợp phát triển. Ví dụ Katana 20SC và Ninja 35EC do Nihon Nohyaku (Nhật) đăng ký, cho thấy kinh nghiệm kiểm soát đạo ôn của xứ sở nổi tiếng về lúa Japonica chất lượng cao.
Fenoxanil phù hợp khi nào?
Dùng rất tốt ở giai đoạn phòng sớm, nhất là ruộng thường xuyên bị đạo ôn, giống nhiễm.
Có thể kết hợp với triazole (hexaconazole, simeconazole…) để vừa phòng mạnh vừa có tính trị khi đã xuất hiện vết bệnh.
1.3. Isoprothiolane, kasugamycin và một số hoạt chất phòng khác
Ngoài tricyclazole và fenoxanil, nhiều nước còn ưa dùng isoprothiolane, kasugamycin, azoxystrobin, trifloxystrobin… cho giai đoạn phòng sớm. Các hoạt chất này tác động lên quá trình hình thành màng tế bào, hô hấp của nấm, giúp ngăn bào tử nảy mầm và xâm nhiễm.
Trong Danh mục thuốc BVTV ở Việt Nam, isoprothiolane xuất hiện trong hỗn hợp với fenoxanil (Ninja 35EC) được đăng ký trừ đạo ôn lúa, cho thấy xu hướng kết hợp hoạt chất chuyên phòng với hoạt chất có tính lưu dẫn mạnh để tăng độ bền và phổ tác dụng.
Các tập đoàn lớn như Syngenta, Bayer, BASF, Corteva đang phát triển thêm nhiều thuốc trừ bệnh nhóm strobilurin và SDHI cho lúa, tuy phần lớn hiện mới tập trung ở lúa mì và cây trồng ôn đới.
2. Nhóm hoạt chất mạnh để “dập” đạo ôn khi ruộng đã bệnh
Đây là lúc cần thuốc có khả năng nội hấp mạnh, di chuyển nhanh trong cây và ức chế nấm đang phát triển, chứ không chỉ chặn bào tử mới. Giai đoạn này, triazole và các hỗn hợp nhiều hoạt chất là lựa chọn chính.
2.1. Triazole (hexaconazole, propiconazole, tebuconazole...)
Triazole là nhóm thuốc ức chế tổng hợp sterol của nấm. Khi nấm đang phát triển trong mô lá, các hoạt chất này làm màng tế bào nấm bị rối loạn, vết bệnh ngừng lan rộng, vòng bệnh không còn tiếp tục lớn.
Trong nhiều nghiên cứu trên lúa, hỗn hợp triazole với fenoxanil, azoxystrobin, kresoxim-methyl… cho hiệu quả trị đạo ôn cao hơn dùng đơn hoạt chất, đặc biệt khi bệnh đã xuất hiện trên lá và cổ lá.
Trong Danh mục thuốc BVTV ở VN, ta thấy một loạt hỗn hợp fenoxanil + hexaconazole:
Fen Super 250SC (fenoxanil 200 g/l + hexaconazole 50 g/l).
TT Keep 300SC (fenoxanil 200 g/l + hexaconazole 100 g/l).
Hutajapane 300SC (fenoxanil 250 g/l + hexaconazole 50 g/l) được đăng ký trừ đạo ôn và lem lép hạt lúa.
Xanilzol 500SC (fenoxanil 300 g/l + hexaconazole 200 g/l).
Những hỗn hợp này vừa có fenoxanil chuyên sâu cho đạo ôn, vừa có triazole “dẫn thuốc” đi mạnh trong cây, nên vừa phòng vừa trị tốt. Chúng rất phù hợp cho tình huống ruộng đã xuất hiện vết đạo ôn rõ, thậm chí mật số bệnh bắt đầu nặng.
2.2. Fenoxanil + isoprothiolane và kasugamycin - “cứu hỏa” nhanh, ít tồn dư
Một số nghiên cứu ở châu Á cho thấy hỗn hợp fenoxanil + isoprothiolane cho hiệu lực trừ đạo ôn rất cao, vượt trội nhiều công thức khác.
Trong Danh mục, Ninja 35EC (fenoxanil 50 g/l + isoprothiolane 300 g/l) được đăng ký trừ đạo ôn lúa, thể hiện xu hướng kết hợp chuyên biệt để “knock-out” nấm ở cả giai đoạn lá và cổ bông.
Các tài liệu gần đây cũng nhắc nhiều đến kasugamycin - kháng sinh có nguồn gốc từ Nhật, đang được các tập đoàn lớn quảng bá như giải pháp “dập đạo ôn nhanh, tồn dư thấp” cho thị trường gạo xuất khẩu.
2.3. Khi nào nên dùng nhóm “dập bệnh”?
Khi ruộng đã có nhiều vết đạo ôn hình thoi trên lá, một số lá đã cháy từng mảng.
Khi ruộng đã có hiện tượng đạo ôn cổ lá hoặc vết bệnh xuất hiện dày, nguy cơ lan rất nhanh sau 1 - 2 cơn mưa.
Khi dùng thuốc phòng trễ, hiệu lực yếu, cần chuyển sang hỗn hợp có triazole hoặc isoprothiolane, fenoxanil với liều khuyến cáo đầy đủ.
3. Nhóm hoạt chất mạnh về giữ cổ bông, giữ hạt, chống lem lép
Đạo ôn cổ bông, cổ gié và đạo ôn hạt là nguyên nhân chính gây lem lép, giảm số hạt chắc, giảm chất lượng gạo. Nhiều kỹ sư bảo: “Giữ được cổ bông là giữ được năng suất”.
Ở giai đoạn này, các hoạt chất cần vừa nội hấp, vừa lưu dẫn tốt, tồn tại đủ lâu trên bông trong điều kiện ẩm, mưa nhiều.
3.1. Tricyclazole - vẫn là “xương sống”
Các hướng dẫn sử dụng tricyclazole trên thế giới thường khuyến cáo 2 lần phun quan trọng cho cổ bông:
Lần 1: lúc lúa làm đòng, trước trỗ khoảng 7 - 10 ngày.
Lần 2: lúc lúa trỗ lác đác đến trỗ đều, nhất là ruộng dễ bị đạo ôn cổ bông.
Tricyclazole phun ở thời điểm này được chứng minh giúp giảm rõ rệt tỷ lệ cổ bông bị thắt lại, số bông lép và tỷ lệ hạt lép, ở cả châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latin.
Trong Danh mục 2025, nhiều sản phẩm tricyclazole ghi rõ mục tiêu “đạo ôn lá, cổ bông” hoặc “lem lép hạt” như Trizole 75WP - 75WG - 400SC, Vdbimduc 820WG (lem lép hạt, đạo ôn lúa), Tanbim 800WP, Tri 75WG…
3.2. Hỗn hợp fenoxanil + triazole hoặc fenoxanil + isoprothiolane
Như đã nói ở trên, Hutajapane 300SC được đăng ký cho cả đạo ôn và lem lép hạt lúa, trong khi các sản phẩm như Xanilzol 500SC, TT Keep 300SC cũng là lựa chọn tốt cho giai đoạn trổ - chín.
Sự kết hợp này rất được ưa chuộng ở Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan - những nước có vụ lúa thường gặp mưa nhiều ngay thời điểm trỗ bông, nguy cơ đạo ôn cổ bông rất cao.
3.3. Gợi ý lịch phun cho giai đoạn bông
Tùy giống và điều kiện địa phương, có thể tham khảo khung chung:
Trước trỗ 7 - 10 ngày:
Chọn tricyclazole (Tri, Trizole, Trione, Vibimzol, Window…) hoặc hỗn hợp fenoxanil + triazole liều khuyến cáo.
Khi trổ lác đác đến trổ đều:
Lặp lại tricyclazole hoặc chuyển sang hỗn hợp fenoxanil + hexaconazole, fenoxanil + isoprothiolane nếu ruộng đã có vết đạo ôn cổ bông.
Quan trọng nhất là thời điểm. Phun trễ sau khi đã thấy nhiều cổ bông bị thắt thì thuốc nào cũng khó “cứu” được số bông đã bị nấm ăn.
4. Bài học từ các cường quốc trồng lúa
Nhật Bản
Nhật là cái nôi của nhiều hoạt chất đạo ôn: isoprothiolane, nhiều dẫn xuất triazole, kasugamycin… Các công ty như Nihon Nohyaku, Sumitomo, Syngenta Nhật… đã xây dựng cả hệ thống cảnh báo đạo ôn dựa trên thời tiết, mô hình dự báo để khuyến cáo phun sớm, không phun tràn lan.
Trong Danh mục thuốc BVTV, ta thấy dấu ấn Nhật qua các sản phẩm Katana 20SC, Ninja 35EC… cho thấy thuốc không chỉ được dùng nội địa mà còn xuất khẩu sang vùng lúa khác như Việt Nam.
Trung Quốc và Ấn Độ
Đây là hai nước có diện tích lúa khổng lồ, bệnh đạo ôn xuất hiện hàng năm.
Tricyclazole, fenoxanil và rất nhiều hỗn hợp mới (ví dụ tricyclazole + sulfur, fenoxanil + isoprothiolane) được đăng ký dày đặc, kết hợp với giống kháng và bón phân cân đối.
Gần đây, các nhà khoa học ở Trung Quốc công bố nhiều hoạt chất mới nhắm đúng đích trên protein của nấm, như hợp chất FY21001 ức chế Ers1 - đã cho kết quả quản lý đạo ôn rất tốt ngoài đồng.
Brazil, châu Phi, Đông Nam Á
Ở Brazil và một số nước châu Phi, đạo ôn tấn công cả lúa nước lẫn lúa khô. Tricyclazole vẫn là xương sống, nhưng xu hướng mới là kết hợp với tác nhân sinh học và phân bón lá để giảm lượng thuốc hóa học, hạn chế ảnh hưởng môi trường.
Nhìn chung, các cường quốc lúa đều đi chung một hướng: giống kháng + dự báo bệnh + dùng đúng nhóm thuốc, đúng thời điểm, luân phiên hoạt chất.
5. Xu hướng mới từ các tập đoàn đa quốc gia
Các tập đoàn Syngenta, Bayer, BASF, Corteva, UPL… đang đi theo vài hướng chính trong cuộc chiến chống nấm bệnh nói chung và đạo ôn nói riêng:
Hoạt chất mới nhắm đích chính xác
Nhiều nghiên cứu tập trung vào các protein quan trọng của nấm Magnaporthe, từ đó thiết kế phân tử mới như FY21001 vừa ức chế nấm, vừa kích hoạt nhẹ hệ miễn dịch của cây.
Chất kích kháng - “tập thể dục” cho cây lúa
Một số sản phẩm mới không phải thuốc diệt nấm trực tiếp, mà là chất kích thích cây tăng sản xuất phytoalexin, lignin, giúp cây “tự phòng thủ tốt hơn”, giảm số lần phải phun thuốc mạnh.
Hệ thống dự báo và nông nghiệp số
Các hãng lớn đang đưa mô hình dự báo bệnh vào ứng dụng điện thoại: dựa vào nhiệt độ, ẩm độ, số giờ lá ướt… để cảnh báo nguy cơ đạo ôn, từ đó khuyến nghị phun tricyclazole, fenoxanil… đúng cửa sổ thời gian, tránh phun thừa.
Lồng ghép an toàn và bền vững
Nhiều tài liệu gần đây nhấn mạnh phải quản lý kháng thuốc: luân phiên nhóm thuốc (benzamide, triazole, strobilurin...), không phun cùng một hoạt chất liên tiếp quá nhiều lần trong vụ, phối hợp với biện pháp sinh học, giống kháng.
6. Gợi ý chọn thuốc đạo ôn theo tình huống thực tế
1. Ruộng chưa thấy vết đạo ôn, thời tiết ẩm lạnh, giống nhiễm
Ưu tiên nhóm phòng:
Tricyclazole đơn: Tri, Trizole, Trione, Vibimzol, Window, Superzole…
Fenoxanil đơn: Fenomy, Fexanil, Redrice, Katana, Taiyou…
Phun sớm từ giai đoạn 3 - 4 lá thật hoặc khi ruộng bắt đầu khép tán, nhất là trước các đợt mưa kéo dài.
2. Ruộng đã xuất hiện nhiều vết đạo ôn lá, có mảng cháy
Chuyển sang nhóm “dập bệnh”:
Hỗn hợp fenoxanil + hexaconazole: Fen Super, TT Keep, Hutajapane, Xanilzol…
Fenoxanil + isoprothiolane: Ninja 35EC.
Một số triazole khác kết hợp strobilurin tùy danh mục địa phương.
3. Giai đoạn làm đòng - trỗ, cần giữ cổ bông, giữ hạt
Lần 1 (làm đòng): tricyclazole (Trizole, Tri, Tricom, Tanbim, Vdbimduc…), có thể kết hợp fenoxanil nếu ruộng thường xuyên bị cổ bông.
Lần 2 (trỗ lác đác - trỗ đều): lặp tricyclazole hoặc dùng hỗn hợp fenoxanil + triazole, fenoxanil + isoprothiolane để vừa giữ cổ, vừa chống lem lép.
4. Luân phiên và phối hợp
Không nên phun liên tục 3 - 4 lần cùng một hoạt chất trong vụ, để hạn chế nấm kháng thuốc.
Có thể luân phiên: tricyclazole đến fenoxanil đơn đến fenoxanil + triazole rồi quay lại tricyclazole… tùy tình hình ruộng và thời tiết.
Kết lại
Không có “siêu thuốc đạo ôn” dùng cho mọi tình huống.
Tricyclazole vẫn là xương sống cho phòng và giữ cổ bông.
Fenoxanil và các hỗn hợp fenoxanil + triazole, fenoxanil + isoprothiolane là “vũ khí mới” vừa phòng, vừa dập, vừa giữ hạt, đang được dùng rộng rãi ở nhiều nước trồng lúa.
Các tập đoàn đa quốc gia đang chuyển hướng sang thuốc nhắm đích, chất kích kháng và hệ thống dự báo bệnh, nên trong vài năm tới, cuộc chiến chống đạo ôn sẽ không chỉ dựa vào một chai thuốc, mà là cả một “gói giải pháp” thông minh.
